Góc nhìn trọng tài viên

An ninh mạng: Khuôn khổ pháp lý và hai môi trường ảo, thật

04/12/2017 16:35
Thật ra các tranh cãi pháp lý đã bắt đầu từ khi Quốc hội thảo luận và ban hành Luật An toàn thông tin mạng vào tháng 11/2015, cụ thể là xoay quanh một câu hỏi rất cơ bản rằng mục đích và phạm vi điều chỉnh của luật này là gì? Nay, lại đến lượt xem xét một dự luật khác nghe rất tương đồng: Luật An ninh mạng! Vậy thì hai luật này có gì giống và khác nhau? Từ thực tiễn chung của pháp luật các nước, câu chuyện này đã được hiểu và xử lý thế nào?

Cần có nhận thức mới về không gian ảo

Trước hết, tôi e ngại rằng các nhà làm chính sách và làm luật ở nước ta vẫn chưa đặt vấn đề này đúng tầm của nó. Về thực chất, khẳng định hùng hồn sự hiện hữu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 là đồng nghĩa với việc thừa nhận toàn bộ xã hội và con người, bao gồm cả các thiết chế chính trị, nhà nước, pháp luật và đời sống công dân, đang đồng thời tồn tại trong hai không gian riêng biệt: thật và ảo.

An ninh mạng: Khuôn khổ pháp lý và hai môi trường ảo, thật - Ảnh 1

LS. Nguyễn Tiến Lập

Cái “thật” như ta vốn biết và luôn luôn tồn tại; còn cái “ảo” thì mới được tạo ra từ mạng internet, khởi đầu là một công cụ kỹ thuật, giờ đây đã trở thành một lối sống mới và không gian sống mới, được gọi chung là không gian ảo.

Thực tế này đương nhiên không chỉ mang đến những tiện ích mà còn cả các tranh cãi và xung đột giữa các cá nhân và bộ phận khác nhau trong xã hội. Tại sao? Bởi đơn giản không phải ai cũng có cơ hội tiếp cận cái không gian sống ảo đó, lại cũng không có đủ hiểu biết về nó để có thể ứng phó và tự bảo vệ, chưa nói đến sự thừa nhận và hưởng lợi từ môi trường sống mới này.

Tại Việt Nam, các vấn đề phát sinh cũng như mâu thuẫn và xung đột về cả nhận thức, năng lực và lợi ích đã được đẩy lên tầng chính sách và thể chế. Và theo lẽ thường, mọi vấn đề được coi là vướng mắc và khó khăn từ cuộc sống tiếp tục có xu hướng được đưa cả vào luật, coi việc ban hành luật như một giải pháp độc tôn và tối ưu. Cá nhân tôi, rất tiếc chưa bao giờ được thuyết phục bởi điều này.

Sống trong không gian ảo, đối mặt với những vấn đề rất thật

Các vấn đề đó, một cách căn cốt, chính là các quyền chính trị, xã hội và dân sự của con người - công dân và an ninh quốc gia. Cả hai lĩnh vực trọng yếu này đều cần khuôn khổ luật pháp để thực thi và bảo vệ, bao gồm các đạo luật căn bản có sự phân định riêng và rành mạch về dân sự, thương mại và hình sự.

Chẳng hạn, dù có tham gia đời sống ảo hay sử dụng các phương tiện ảo cho bất cứ mục đích nào, con người vẫn chỉ quan tâm đến việc bảo vệ các quyền của mình về tài sản, an toàn thân thể, tự do biểu đạt và phát ngôn, mưu cầu hạnh phúc và giữ gìn danh dự, nhân phẩm.

Xét từ góc độ đó, khuôn khổ pháp luật hiện hành có lẽ đã quá đủ, có chăng chỉ thiếu các phương tiện kỹ thuật và công nghệ tiên tiến và thích hợp để bảo đảm khả năng thực thi của các điều khoản luật mà thôi. Tuy nhiên, nếu đọc Luật An toàn thông tin mạng và Dự thảo luật An ninh mạng, phần về phạm vi điều chỉnh, dường như chúng ta nhìn thấy tất cả mọi vấn đề trong đó, từ công cụ và giải pháp kỹ thuật, quản lý hành chính, đầu tư và kinh doanh, kiểm duyệt thông tin, quyền và nghĩa vụ của công dân đến uy tín của bộ máy nhà nước, an toàn của hệ thống chính trị và an ninh quốc gia.

Với một góc nhìn luật pháp, tôi có cảm tưởng với cách tiếp cận vấn đề như thế, dường như chúng ta đang có ý định biến các đạo luật và điều luật thành một phần của đời sống ảo, mà hệ quả đơn giản là làm cho chúng rất khó được cắt nghĩa và thực thi trong đời sống thực.

Nhìn từ thông lệ pháp luật quốc tế

Có thể nói ở đâu cũng vậy, câu chuyện mạng internet và không gian ảo với nhiều vấn đề phát sinh chưa có tiền lệ đang làm đau đầu các nhà làm luật và các nhà quản lý nhà nước. Tuy nhiên, để ứng phó và giải quyết hiện trạng một cách căn bản trên cơ sở lý thuyết, người ta đã chỉ ra và phân định rành mạch ba vấn đề chính yếu có tính nguy cơ khi con người thật phải đối mặt với thế giới ảo:

Tội phạm mạng (cyber crime): Theo một định nghĩa chung, đó là các tội phạm được tiến hành với động cơ phạm tội chống lại các cá nhân hoặc nhóm xã hội, cố ý gây hại cho uy tín, thân thể, tinh thần hay tài sản của nạn nhân một cách trực tiếp hay gián tiếp thông qua sử dụng mạng truyền thông hiện đại như internet hoặc điện thoại di động.

Các loại tội phạm này được gọi tên, phân loại và liệt kê cụ thể và bổ sung vào Bộ Luật hình sự. Nếu đối chiếu với thực tiễn nước ta, Bộ Luật hình sự 2015 đi theo xu hướng phổ biến này bởi có một mục riêng với 10 điều định danh các tội phạm về công nghệ cao và mạng viễn thông. Vậy, Luật An toàn thông tin mạng và Luật An ninh mạng có thể bổ sung gì nữa vào hệ thống pháp luật hiện hành?

An ninh mạng: Khuôn khổ pháp lý và hai môi trường ảo, thật - Ảnh 2

Minh họa: LEE

Tấn công mạng (cyber attack): Nhận thức chung của thế giới cho rằng một cuộc tấn công không gian mạng là bất kỳ hình thức tấn công nào của các quốc gia, cá nhân, nhóm hoặc tổ chức nhằm vào các hệ thống thông tin máy tính, cơ sở hạ tầng, mạng máy tính hoặc các thiết bị máy tính cá nhân bằng nhiều cách khác nhau với các công cụ độc hại thường có nguồn gốc giấu tên hoặc đánh cắp, thay đổi, hủy hoại một mục tiêu cụ thể bằng cách hack vào một hệ thống dễ bị tổn thương. Đó có thể là các chiến dịch không gian mạng, chiến tranh mạng hoặc khủng bố không gian mạng.

Với các cuộc tấn công hay thậm chí là khủng bố mạng (cyber terrorism), không gian dành cho các công cụ luật pháp khá hạn chế; thay vào đó, các chính phủ với hệ thống các cơ quan chức năng cũng như các tổ chức với vị thế nạn nhân tiềm tàng phải được trang bị các kiến thức, kỹ năng cũng như phương tiện kỹ thuật thích hợp để phòng ngừa và ứng phó.

Chiến tranh mạng (Cyber warfare): Chiến tranh mạng là việc coi máy tính và mạng máy tính là đối tượng của trận chiến giữa các quốc gia hoặc của một tổ chức nhất định có âm mưu gây hại cho một quốc gia. Nó bao gồm các chiến dịch cả tấn công lẫn phòng thủ gắn liền với các hoạt động đe dọa tấn công mạng, gián điệp và phá hoại. Mặc dù các nước còn có sự tranh luận về việc có coi chiến tranh mạng là chiến tranh theo ý nghĩa pháp lý hay không, tuy nhiên, nhiều quốc gia đều nỗ lực chuẩn bị các năng lực để tham gia hoặc đương đầu với chiến tranh mạng, dù là kẻ tấn công, phòng vệ hay cả hai.

Đối với chiến tranh mạng, khuôn khổ pháp luật quốc gia gần như không đóng vai trò gì, mà trên hết là các cơ chế hợp tác đa bên, liên quốc gia. Bởi thế, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã và đang kêu gọi Liên Hiệp Quốc vào cuộc để xúc tiến hoặc dàn xếp ký kết các hiệp ước quốc tế về phòng ngừa, ngăn chặn và ứng phó với chiến tranh mạng.

***

Tóm lại, có thể nói với việc ban hành Luật An toàn thông tin mạng và dự kiến ban hành tiếp Luật An ninh mạng, ý chí và tham vọng của các nhà làm luật ở nước ta đã thể hiện rõ. Tựu trung, đó là xiết chặt quản lý bằng con đường hành chính truyền thống đối với xã hội và người dân khi tham gia tự do vào các kênh thông tin và đời sống mạng. Tuy nhiên, e rằng nếu thiếu sự nhìn nhận điềm tĩnh và khách quan về một xu thế vận động không thể cưỡng lại, cũng như thiếu vắng các nền tảng lý thuyết, rất có thể các vấn đề của đời sống kinh tế - xã hội được tham vọng kiểm soát càng trở nên phức tạp hơn bởi sự ứng dụng thái quá các công cụ pháp luật, đặc biệt trong bối cảnh mà các tiến trình của đời sống ảo chi phối toàn cầu mới chỉ bắt đầu.

LS. Nguyễn Tiến Lập (Thành viên NHQuang & Cộng sự, trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế VIAC)

Theo Báo Người đô thị đăng ngày 03/12/2017

Share Post
MỘT SỐ TIN TỨC KHÁC
  • Tư duy “liệu cơm gắp mắm” và bài học phát triển đô thị 09/02/2018 09:44

    Khi bàn về quy hoạch phát triển đô thị tại TPHCM, chuyên gia kinh tế Trần Du Lịch, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam khuyến nghị đừng mang tư tưởng ‘liệu cơm gắp mắm’ vào quy hoạch phát triển cơ sở hạ tầng. Một khi làm dự án đô thị theo kiểu có bao nhiêu vốn làm bấy nhiêu thì chắc chắn sẽ phải trả giá đắt trong tương lai.   

  • Tiền ảo tiềm ẩn những cái chết bất ngờ, dễ bị tội phạm lợi dụng 07/02/2018 14:32

    Trong khi khung pháp lý chưa rõ ràng, việc lướt sóng tiền ảo ẩn chứa nhiều nguy cơ mất an toàn và những 'cái chết' bất ngờ.

  • Tranh chấp thương mại: Vì sao nên chọn hòa giải? 07/02/2018 13:57

    Hiện nay, tình trạng quá tải trong giải quyết tranh chấp thương mại là vấn đề bức xúc của doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước. Bởi vậy, trong các phương thức giải quyết ngoài tòa án thì hòa giải thương mại là phương thức rất đáng quan tâm, lựa chọn

  • Chủ động đón nhận “kinh tế chia sẻ” 05/02/2018 14:05

    “Kinh tế chia sẻ” không còn là khái niệm mới mẻ với thế giới và ngay cả với Việt Nam. Tại phiên họp thường kỳ đầu tiên của năm 2018, Chính phủ đã nghe Bộ Kế hoạch và Đầu tư báo cáo về sự cần thiết xây dựng Đề án về mô hình kinh tế chia sẻ. Nếu không có gì thay đổi, Đề án này sẽ được trình Chính phủ vào tháng 6 tới.

  • Cải cách và hệ lụy từ Bộ luật Dân sự 2015 02/02/2018 14:13

    Việc Thông tư 32/2016 của Ngân hàng Nhà nước yêu cầu mọi tổ chức không có tư cách pháp nhân phải đóng tài khoản để chuyển sang giao dịch dưới danh nghĩa cá nhân là minh chứng cho những cách hiểu khác nhau đối với quy định mới về chủ thể trong BLDS 2015. Do đó, cần có những trao đổi công khai và toàn diện hơn về vấn đề này.

  • Siết vốn vào bất động sản, tín dụng: Vẫn lo lách luật 01/02/2018 10:12

    Trước đó, thống kê của NHNN, năm 2017, tỷ trọng cho vay bất động sản trong tổng dư nợ chiếm 6,53%. Trong khi đó, theo số liệu của Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, tín dụng đổ vào hoạt động kinh doanh bất động sản và xây dựng giảm nhẹ so với năm 2016, chiếm 15,8% trong tổng tín dụng (năm 2016 là 17,1%). Trong đó, vào lĩnh vực xây dựng khoảng 9,9%, vào hoạt động kinh doanh bất động sản chiếm 5,9%.

  • Thương mại điện tử cần sự vào cuộc của nhiều bộ 01/02/2018 10:06

    Chiều 30/1/2018, tại trụ sở Bộ Công Thương, Thứ trưởng Bộ Công Thương Đỗ Thắng Hải và lãnh đạo một số vụ chức năng của Bộ Công Thương đã làm việc với Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ về thực trạng hoạt động và khung chính sách liên quan đến thương mại trong nước và thương mại điện tử trong bối cảnh hội nhập và cách mạng công nghiệp 4.0.

  • “Cuộc chiến” điều kiện kinh doanh nhìn từ Hiến pháp 2013 25/01/2018 14:12

    Ngày 15/01/2018, Thủ tướng Chính phủ đã ký Nghị định số 08/2018/NĐ-CP nhằm sửa đổi một số Nghị định liên quan đến điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý Nhà nước của Bộ Công Thương. Sự kiện này chứng minh quyết tâm của Chính phủ trong việc tiếp tục thực hiện mục tiêu cắt giảm, đơn giản hoá 50% danh mục hàng hoá, thủ tục kiểm tra chuyên ngành và điều kiện đầu tư kinh doanh hướng tới đưa Việt Nam vào nhóm ASEAN – 4 về năng lực cạnh tranh và môi trường kinh doanh trong năm 2018.

    Đăng ký nhận tin thư từ VIAC