Góc nhìn trọng tài viên

Quy định mới về chủ thể trong BLDS 2015: Có đáng để xã hội phải gánh chịu hậu quả?

29/12/2017 09:55

Luật sư Nguyễn Tiến Lập

Thành viên Văn phòng luật sư NHQuang và Cộng sự, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam VIAC

Trong khuôn khổ Diễn đàn doanh nghiệp Việt Nam thường niên 2017 vừa diễn ra tại Hà Nội, có cuộc đối thoại nhiều bên về một chủ đề nóng và thú vị liên quan đến hệ quả và hệ lụy của việc sửa đổi luật pháp, và lần này là Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015. Một vấn đề tưởng chừng rất học thuật, xưa cũ và sơ đẳng về pháp luật, đó là câu chuyện ai là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự, nhưng khi được xác định lại trong BLDS 2015 bỗng nhiên gây ra các phản ứng và tranh cãi quyết liệt trong cả giới nghiên cứu - hành nghề luật lẫn cộng đồng kinh doanh vì các hậu quả nhãn tiền của nó.

Tựu trung, dư luận cho rằng, nếu sự vụ này không được xử lý thỏa đáng sẽ chẳng khác nào một làn sóng ngược, dội vào ngọn lửa nhiệt huyết của phong trào khởi nghiệp và kinh doanh sáng tạo mà Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc vừa thắp lên.

Hệ lụy đầu tiên: Thông tư 32/2016 của Ngân hàng Nhà nước

Các nhà kinh doanh thường ít quan tâm đến BLDS nhưng họ bắt đầu chú ý đến Thông tư 32/2016 của Ngân hàng nhà nước (NHNN), trong đó có quy định rằng chậm nhất là tháng 3-2018, để thi hành các quy định mới của BLDS 2015, mọi tổ chức không có tư cách pháp nhân bao gồm từ hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân, chi nhánh công ty, chi nhánh ngân hàng nước ngoài cho đến văn phòng luật sư và văn phòng đại diện buộc phải đóng các tài khoản ngân hàng hiện có để chuyển sang mở và giao dịch bằng tài khoản cá nhân, là tài khoản của thành viên hoặc người đại diện của các đơn vị đó. Tạo sao vậy? Bởi thứ nhất, điều 1 của BLDS 2015 về phạm vi điều chỉnh chỉ thừa nhận hai loại chủ thể là cá nhân và pháp nhân; thứ hai, nếu các tổ chức không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự thì chủ thể sẽ phải là các thành viên (tức cá nhân) hoặc người đại diện của các thành viên đó (điều 101); và thứ ba, nếu các luật chuyên ngành (ví dụ Luật Doanh nghiệp, Luật các tổ chức tín dụng, Luật Hợp tác xã, Luật Luật sư và Luật Đất đai) có quy định trái với điều trên thì sẽ áp dụng quy định của BLDS (điều 4). Hệ quả và hệ lụy từ đó sẽ là gì? Chắc chắn có nhiều, nhưng xin nêu ra ba vấn đề chính như sau:

Một là, nếu các tổ chức liên quan không tuân theo yêu cầu của NHNN thì sẽ bị đóng tài khoản, còn nếu tuân theo thì sẽ mất rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc. Đặc biệt lưu ý rằng con số các tổ chức là nạn nhân này sẽ là hàng triệu trở lên.

Hai là, từ nay trở đi, các hợp đồng ký kết giữa các tổ chức này với bên thứ ba mà không có chữ ký của tất cả các thành viên (trong khi chưa rõ họ là ai đối với mỗi loại hình tổ chức cụ thể?), hoặc không có ủy quyền của các thành viên đó, thì có nguy cơ sẽ bị tòa án tuyên vô hiệu do “thiếu năng lực pháp luật dân sự” (điều 117, BLDS 2015).

Ba là, bởi các tổ chức không có tư cách pháp nhân trên thực tế vẫn là “tổ chức” mà không phải là cá nhân, nhưng một khi cả hợp đồng lẫn tài khoản đều phải do cá nhân đứng tên theo yêu cầu của luật, trong trường hợp có bất cứ rủi ro nào phát sinh từ cá nhân đó như ốm, chết, gian lận và tham nhũng thì hậu quả pháp lý sẽ vô cùng rắc rối và khôn lường.

Lỗi trong câu chuyện này là ai và từ đâu?

Tại cuộc đối thoại của Diễn đàn doanh nghiệp Việt Nam nói trên, đại diện Bộ Tư pháp, nơi chủ trì soạn thảo BLDS 2015, phản hồi rằng cách hiểu và quan điểm của bộ không như thế và không hạn chế tổ chức không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự. Tuy nhiên, ai cũng biết rằng luật là luật, nó được viết ra, ban hành và có hiệu lực cho bất cứ ai áp dụng và sử dụng, chứ đâu có phụ thuộc vào cách hiểu hay quan điểm của cá nhân người soạn thảo? Còn phía đại diện NHNN, tác giả của Thông tư 32/2016, thì sau đó lý giải rằng họ buộc phải tuân theo quy định rõ như ban ngày của BLDS, bởi nếu không tuân theo thì rủi ro vẫn còn đó một khi chỉ các tòa án mới có quyền quyết định cuối cùng.

Về bản chất, các cuộc tranh luận hoàn toàn có thể không đi tới đâu, khi thẩm quyền thông qua luật và sửa đổi luật lại thuộc về Quốc hội. Tuy nhiên, vẫn cần thiết phải có sự phân tích khoa học để hoàn chỉnh nhận thức và tìm hướng giải quyết cho vướng mắc pháp lý này.

Trước hết, hãy nhận thức lại một cách rõ ràng rằng chủ thể pháp luật đã, đang và bao giờ cũng tồn tại dưới hai hình thức là cá nhân và tổ chức, trong đó tổ chức có thể có hoặc không có tư cách pháp nhân. Một doanh nghiệp tư nhân do một cá nhân làm chủ, nhưng có mục tiêu và chức năng chuyên biệt, có bộ máy quản trị độc lập, có hàng trăm nhân sự là quản lý và lao động, có vốn và tài sản gắn với hoạt động kinh doanh và được hạch toán riêng mà không phải tài sản dân sinh, lại được đăng ký theo đúng trình tự của Luật Doanh nghiệp, thì doanh nghiệp đó có năng lực chủ thể pháp luật hay không? Về lý thuyết, việc công nhận ai đó là chủ thể pháp luật chính là nhằm mục đích xác định việc người đó có quyền và nghĩa vụ riêng trong quan hệ với bên thứ ba hay không, để tránh nhầm lẫn và nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của bên này. Vậy, khi ký một hợp đồng thương mại, tôi đang giao dịch với doanh nghiệp A hay B đó chứ, đâu phải là với cá nhân ông A hay B?

Thứ hai, cần khắc phục nhận thức cho rằng việc chịu trách nhiệm “hữu hạn” hay “vô hạn” là yếu tố trọng yếu và có tính quyết định cho việc xác định tư cách chủ thể pháp luật. Chẳng hạn, bởi coi chủ doanh nghiệp tư nhân là người phải chịu trách nhiệm vô hạn (bằng toàn bộ tài sản của doanh nghiệp và của cá nhân) với các khoản nợ của doanh nghiệp này, nên không coi nó là chủ thể độc lập được; khác với trường hợp công ty trách nhiệm hữu hạn, khi không trả nợ được thì cổ đông là chủ công ty chỉ mất phần tài sản được giới hạn bằng phần góp vốn điều lệ mà thôi. Lại một lần nữa, việc quy định về trách nhiệm hữu hạn hay vô hạn của luật pháp đối với các chủ thể trong giao dịch pháp lý cũng chỉ nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của bên thứ ba hay công chúng mà thôi. Theo đó, sẽ không có gì bất thường khi làm ăn với một doanh nghiệp tư nhân, mặc dù biết rõ rằng trong trường hợp doanh nghiệp đó phá sản, có cơ hội được trả nợ thêm từ phần tài sản cá nhân của người chủ của nó, tuy nhiên về cơ bản tôi vẫn chỉ quan tâm đến hoạt động và tài sản của doanh nghiệp này, coi nó là bên đối tác thực sự của mình như khi giao dịch với một công ty, doanh nghiệp khác.

Thứ ba, có thể các nhà soạn thảo các quy định nói trên của BLDS 2015 không biết mình đã tiến hành một cuộc “đại cách mạng” trong lĩnh vực luật pháp và gây nên sự xáo trộn chưa lường hết đối với hệ thống pháp luật. Hãy lấy Hiến pháp 2013 làm nền tảng, trong đó không hề có bất cứ quy định nào nói tới chủ thể pháp luật là pháp nhân cả, mà chỉ có “công dân” và “tổ chức”. Đơn giản nhất có thể hiểu “pháp nhân” chỉ là một trạng thái pháp lý cao và hoàn chỉnh của chủ thể pháp luật là “tổ chức” mà thôi, chứ bản thân nó không phải là chủ thể. Ngoài ra, lưu ý thêm rằng ngay BLDS năm 2005 trước đó, tại điều 1, cũng quy định một cách cẩn trọng rằng đối tượng điều chỉnh của bộ luật này là “cá nhân, pháp nhân và chủ thể khác”. Vậy, cơ sở lý luận và thực tiễn nào cho sự thay đổi gây tranh cãi và phiền phức như vậy của BLDS 2015 ?

Vì là vấn đề hệ trọng cả pháp lý và thực tiễn, cần phải có giải pháp xử lý không trì hoãn.

Từ góc độ nghiên cứu pháp luật, có thể coi các quy định mới nói trên của BLDS 2015 là một khiếm khuyết của quá trình lập pháp, vốn là hiện tượng không mới sau sự cố tương tự của Bộ luật Hình sự 2015 và một số đạo luật khác. Theo quan điểm của đại diện Bộ Tư pháp, phải chăng chỉ là “cách hiểu khác nhau” và cần một công đoạn giải thích luật theo chức năng và thẩm quyền của Ủy ban Thường vụ Quốc hội? Rất tiếc rằng sự việc này không phải vậy. Các quy định của BLDS 2015 đã rất rõ ràng và có chủ ý, trong đó bao gồm cả việc loại bỏ trên năm triệu hộ kinh doanh và hàng trăm ngàn tổ hợp tác hiện hữu ra khỏi phạm vi điều chỉnh (vốn thuộc phạm vi điều chỉnh của BLDS năm 2005). Do đó, việc khắc phục khiếm khuyết này buộc phải được tiến hành một cách nghiêm túc và thực chất trên cả hai cấp độ như sau:

Một là, Quốc hội với thẩm quyền cao nhất của mình cần tổ chức rà soát lại BLDS 2015 theo hướng sửa đổi các quy định không phù hợp và đúng đắn, đặc biệt là các quy định liên quan đến xác định chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự. Việc này cần thực hiện sớm trước khi các quy định có liên quan xâm nhập và phát tác trong cuộc sống.

Hai là, Chính phủ, với tư cách là cơ quan tổ chức thi hành luật, cần có chỉ đạo dừng ngay việc hướng dẫn thi hành các điều khoản của BLDS 2015 mà xã hội và cộng đồng doanh nghiệp có sự phản ứng bởi các tác động gây cản trở cho phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là đình chỉ hiệu lực của Thông tư 32/2016 của NHNN.

Giải pháp căn cơ chính là phải nâng cao chất lượng công tác xây dựng luật pháp, mà thời điểm này đã hơn cả chín muồi.

Theo Thời báo Kinh tế Sài Gòn Online đăng ngày 26/12/2017

Share Post
MỘT SỐ TIN TỨC KHÁC
  • Doanh nghiệp cần “sống chung với cạnh tranh” 23/07/2018 15:41

    Các đại biểu được TS.Phạm Văn Chắt - Giảng viên cao cấp, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) thông tin về Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Đây được xem là Hiệp định có tiêu chuẩn cao, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực, mở ra nột “sân chơi mới” với quy mô thị trường gần 500 triệu dân, chiếm 13,5% GDP toàn cầu. 

  • Cổ phần hóa, thoái vốn có thể “lỡ tàu" 20/07/2018 15:07

    Trao đổi với Báo Đầu tư Chứng khoán, TS-LS. Lê Nết, Công ty Luật LNT và Thành viên, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng, thị trường chứng khoán đang diễn biến không tích cực, nếu các doanh nghiệp nhà nước tiếp tục thoái vốn nhà nước qua sàn thì hiệu quả đạt được sẽ không cao, dẫn đến không hoàn thành kế hoạch thoái vốn đặt ra. 

  • Hàng để tại kho cảng có thuộc phương thức đường biển? 20/07/2018 15:02

    Trong một bản án ngày 28/2/2008, Tòa án cấp phúc thẩm khu vực Hamburg (the Hamburg Higher Regional Court) một lần nữa xác định vấn đề hàng được tiếp nhận và để trong kho bãi khu vực cảng trong vận tải đa phương thức được coi là một phần của chặng (leg) vận chuyển bằng đường biển hay được coi là một phần của chặng vận tải đường bộ. 

  • Vì sao hàng loạt dự án đầu tư công dễ dàng “đội vốn” sai quy định? 12/07/2018 18:28

    Lý giải về nguyên nhân đội vốn ở các dự án đầu tư công, nhiều chuyên gia pháp lý đều cho rằng lỗi không hoàn toàn do cơ chế và những “lỗ hổng” của hệ thống chính sách pháp luật. Vậy thì còn những nguyên nhân nào khác? Bài viết sau đây sẽ trả lời câu hỏi này (bài viết thể hiện quan điểm góc nhìn của các Luật sư và chuyên gia).

  • Truy thu gần 2.300 tỷ từ giao dịch liên kết "nhập nhằng" 12/07/2018 18:23

    “Chúng tôi đề nghị Bộ KH&ĐT nghiên cứu, báo cáo Chính phủ cơ chế kiểm soát để hạn chế DN FDI lỗ luỹ kế, lỗ mất vốn nhưng vẫn tiếp tục đầu tư mở rộng để hưởng ưu đãi thuế. Ngoài ra, Bộ KH&ĐT cần hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu, thông tin đồng bộ về DN FDI để phục vụ việc tổng hợp, đánh giá, giám sát hiệu quả, kịp thời”, đại diện Bộ Tài chính đề nghị.

  • Lạm phát 2018 trong tầm kiểm soát 11/07/2018 10:49

    Nhiều chuyên gia cảnh báo cần phải hết sức lưu ý và theo dõi diễn biến của CPI để có thể kiểm soát lạm phát như mục tiêu đề ra. Xung quanh vấn đề này, ĐTTC có cuộc trao đổi với TS. TRẦN DU LỊCH (ảnh), thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

  • Đề xuất về "người nước ngoài góp ít vốn" Chuyên gia nói gì? 10/07/2018 18:42

    Nếu muốn quy định mức vốn tối thiểu của NNN đầu tư vào Việt Nam, chúng ta cần phải cân nhắc nhiều mặt. Nên nhớ rằng Việt Nam đã hội nhập rất sâu rộng với hàng loạt các FTA và dĩ nhiên là có rất nhiều cam kết quốc tế. Cần phải xem xét việc quy định như vậy có phân biệt đối xử giữa đầu tư trong nước và nước ngoài hay không, có đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trong đầu tư hay không. 

  • Chuyện rất kì quặc nhưng cứ diễn ra phổ biến 09/07/2018 20:55

    "Hàng đổi hàng bao giờ cũng lệch lạc về giá trị vì không thông qua đồng tiền và do mỗi bên đều có thước đo về giá trị khác nhau. Đây là điều rất lệch lạc", ông Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, Trọng tài viên VIAC khái quát.

    Đăng ký nhận tin thư từ VIAC